ਮੁੰਬਈ, 08 ਜਨਵਰੀ (ਹਿੰ.ਸ.)। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਗਿਆਨੀ ਡਾ. ਮਾਧਵ ਗਾਡਗਿਲ (82), ਜੋ ਕਿ ਪੁਣੇ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ ਸਨ, ਦਾ ਬੀਤੀ ਰਾਤ ਪੁਣੇ ਦੇ ਡਾ. ਸ਼ਿਰੀਸ਼ ਪ੍ਰਯਾਗ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਡਾ. ਗਾਡਗਿਲ ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਇਲਾਜ ਅਧੀਨ ਸਨ। ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਾਧਵ ਗਾਡਗਿਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਸਿਧਾਰਥ ਗਾਡਗਿਲ ਨੇ ਵੀਰਵਾਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ।ਸਿਧਾਰਥ ਗਾਡਗਿਲ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਮਾਧਵ ਗਾਡਗਿਲ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਅੱਜ ਸ਼ਾਮ ਪੁਣੇ ਦੇ ਵੈਕੁੰਠ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਡਾ. ਗਾਡਗਿਲ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਾਤਾਵਰਣ ਚਿੰਤਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੌਰਾਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਾਤਾਵਰਣ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੱਛਮੀ ਘਾਟਾਂ ਦੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਮਾਧਵ ਗਾਡਗਿਲ ਪਹਿਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਪੱਛਮੀ ਘਾਟਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸ ਕਾਰਜ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਘਾਟਾਂ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਤੁਲਨ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।2011 ਵਿੱਚ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਗਿਆਨੀ ਡਾ. ਗਾਡਗਿਲ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਗਾਡਗਿਲ ਰਿਪੋਰਟ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦੀ ਕਠੋਰ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਜੋ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਬੰਧੀ ਮੁੱਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਡਾ. ਮਾਧਵ ਗਾਡਗਿਲ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦਾ ਵੀ ਨੋਟਿਸ ਲਿਆ। ਗਾਡਗਿਲ ਨੂੰ 2024 ਦੇ ਯੂ.ਐਨ.ਪੀ.ਈ. (ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ) 'ਚੈਂਪੀਅਨ ਆਫ਼ ਦ ਅਰਥ' ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਯੂ.ਐਨ.ਪੀ.ਈ. ਵੱਲੋਂ ਡਾ. ਗਾਡਗਿਲ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਬਿਆਨ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਕਰੀਅਰ ਦੌਰਾਨ, ਡਾ. ਮਾਧਵ ਗਾਡਗਿਲ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਾਰਵਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਹਾਲਾਂ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਉੱਚ ਅਹੁਦਿਆਂ ਤੱਕ ਲੈ ਗਈ। ਪਰ ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ, ਮਾਧਵ ਗਾਡਗਿਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ 'ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨੀ' ਮੰਨਦੇ ਸਨ।

2021 ਵਿੱਚ, ਵਿਗਿਆਨੀ ਡਾ. ਗਾਡਗਿਲ ਨੇ ਹੜ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਬੱਦਲ ਫਟਣ ਵਰਗੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤਾਂ ਬਾਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੁਝਾਅ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, ਪੱਛਮੀ ਘਾਟਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਪਿਛਲੇ 50 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਹੜ੍ਹ ਵੇਖੇ ਹਨ। 1972 ਵਿੱਚ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਵਿੱਚ ਚਿਪਕੋ ਅੰਦੋਲਨ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਲਕਨੰਦਾ ’ਚ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਖਿਸਕਣ ਕਾਰਨ ਹੋਏ ਹੜ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

ਹਿਮਾਲਿਆ ਘਾਟੀ ਪਹਾੜੀ ਲੜੀ ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਯੂਰੇਸ਼ੀਅਨ ਪਲੇਟਾਂ ਦੇ ਟਕਰਾਅ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ। ਉੱਥੋਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਬਰਫ਼ਬਾਰੀ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਖਿਸਕਣ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਪੱਛਮੀ ਘਾਟਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਚੱਟਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣੀਆਂ ਹਨ। 2011 ਵਿੱਚ, ਡਾ. ਗਾਡਗਿਲ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਪੱਛਮੀ ਘਾਟ ਮਾਹਰ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਘਾਟਾਂ ਵਿੱਚ 129,037 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਪੂਰੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪੱਖੋਂ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਖੇਤਰ ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਈਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦਾ ਘਰ ਸੀ। ਇਸ ਰਿਪੋਰਟ ਦੀ ਕੁਝ ਰਾਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਇਹ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਗਲਤ ਸਨ। ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਵਿਗਿਆਨੀ ਕੇ. ਕਸਤੂਰੀਰੰਗਨ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਨੂੰ 75 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੋਂ ਘਟਾ ਕੇ 50 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਰਿਪੋਰਟ ਨੂੰ ਅਜੇ ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਹਿੰਦੂਸਥਾਨ ਸਮਾਚਾਰ / ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ