ਬਿਲਾਸਪੁਰ/ਰਾਏਪੁਰ, 26 ਅਪ੍ਰੈਲ (ਹਿੰ.ਸ.)। ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ ਦੇ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਮਲਹਾਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸੰਜੀਵ ਪਾਂਡੇ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤਾਮ੍ਰਪੱਤਰ, ਜੋ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਲਗਭਗ 2,000 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਜ਼ਨ ਲਗਭਗ 3 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਹੈ, ਮਿਲਿਆ ਹੈ।

ਇਹ ਤਾਮ੍ਰਪੱਤਰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਗਿਆਨ ਭਾਰਤਮ ਮੁਹਿੰਮ ਦੌਰਾਨ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹਰ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਛੁਪੀਆਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਖੋਜਣਾ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣਾ ਹੈ।

ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਡਾ. ਐਲ.ਐਸ. ਨਿਗਮ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਮਲਹਾਰ ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਕੋਸਾਲਾ ਵਿੱਚ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਤਾਮ੍ਰਪੱਤਰ ਪਲੇਟ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਦਾਨ ਜਾਂ ਸ਼ਾਹੀ ਆਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰੇਗਾ।

ਇਸ ਤਾਮ੍ਰਪੱਤਰ 'ਤੇ ਪਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਬੋਧੀ ਅਤੇ ਮੌਰੀਆ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, ਪਾਲੀ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਲਿਪੀਆਂ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਲਿਪੀ ਤੋਂ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਘੁਮਾਓ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬਾਅਦ ਦਾ।

ਇਸ ਵੇਲੇ, ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਭਾਗ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਭਾਰਤਮ ਮੁਹਿੰਮ ਦੇ ਮਾਹਰ ਤਾਮ੍ਰਪੱਤਰ ਦੇ ਹਰੇਕ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਸਮਝ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੂਰਾ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਇਸ ਉੱਤੇ ਕਿਹੜੇ ਰਾਜਿਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੌਰੀਆ ਸਮਰਾਟ ਜਾਂ ਸੱਤਵਾਹਨ ਸ਼ਾਸਕ, ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।

ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਤਾਮ੍ਰਪੱਤਰ 'ਤੇ ਪਾਲੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮੀ ਲਿਪੀ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮੌਰੀਆ ਕਾਲ ਜਾਂ ਮੌਰੀਆ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 2,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਮਲਹਾਰ (ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨਾਪੁਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ) ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਪਾਰਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਖੋਜ ਮੌਰੀਆ ਅਤੇ ਮੌਰੀਆਕਾਲ ਦੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਸਾਬਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਇਹ ਖੋਜ ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ ਦੀ ਅਮੀਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਾਮ੍ਰਪੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨੀ ਗ੍ਰਾਂਟਾਂ, ਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ਰਮਾਨਾਂ, ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਘੋਸ਼ਣਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।

ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਲਿਪੀ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਲਿਪੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜੋ ਮੌਰੀਆ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਪਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੋਧੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ, ਇਹ ਤਾਮ੍ਰਪੱਤਰ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਸਗੋਂ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

ਮੁੱਢਲੀ ਜਾਂਚ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਦਾਨ, ਸਰਕਾਰੀ ਆਦੇਸ਼ਾਂ ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਘੋਸ਼ਣਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਨ ਲਈ ਅਜਿਹੇ ਤਾਮ੍ਰਪੱਤਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਿਗਿਆਨਕ ਜਾਂਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਸਮਾਜਿਕ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੂਝ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਇਹ ਖੋਜ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ, ਮਲਹਾਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਅਮੀਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਗਿਆਨੀ ਇਸ ਬਾਰੇ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹਨ, ਇਸਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਖੋਜ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਮਲਹਾਰ ਦੀ ਪੁਰਾਤਨਤਾ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੌਰੀਆ ਅਤੇ ਸੱਤਵਾਹਨ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ ਦਾ ਇਹ ਖੇਤਰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਿੰਨਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਮਾਹਿਰ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੀ ਗਿਆਨ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਡਿਜੀਟਾਈਜ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ ਇਹ ਤਾਮ੍ਰਪੱਤਰ ਇਸ ਯਤਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੜੀ ਸਾਬਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਹਿੰਦੂਸਥਾਨ ਸਮਾਚਾਰ / ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ