ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 22 ਜੂਨ (ਹਿੰ.ਸ.)। ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਹਿਸਾਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਰਾਖੀਗੜ੍ਹੀ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਖੁਦਾਈ ਦੌਰਾਨ ਬਰਾਮਦ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖੀ ਪਿੰਜਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਮਾਨਵ ਵਿਗਿਆਨ ਸਰਵੇਖਣ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਦਮ ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਰਵੇਖਣ (ਏਐਸਆਈ) ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਮਾਨਵ ਵਿਗਿਆਨ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਏ ਸਮਝੌਤੇ (ਐਮਓਯੂ) ਦੇ ਤਹਿਤ ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਜਰਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਿੰਧੂ-ਸਰਸਵਤੀ ਜਾਂ ਹੜੱਪਾ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਸਮਾਜ, ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੱਥ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਕੇਂਦਰੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਾਖੀਗੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਸਿੰਧੂ-ਸਰਸਵਤੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਅੱਜ ਤੱਕ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰੀ ਕੇਂਦਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸ਼ਹਿਰੀ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਖੁਦਾਈ ਤੋਂ ਕਈ ਸਬੂਤ ਮਿਲੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੜੱਪਾ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਸਮਝ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਪਿੰਜਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜੈਵਿਕ ਬਣਤਰ, ਜੈਨੇਟਿਕ ਪਿਛੋਕੜ, ਖੁਰਾਕ, ਸਿਹਤ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਬਾਰੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲੇਗੀ। ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਦਦ ਕਰੇਗਾ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਬਦਲਦੇ ਮੌਸਮ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਕਿਵੇਂ ਢਲਿਆ।

ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਜਰਾਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਡੀਐਨਏ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ, ਆਈਸੋਟੋਪ ਅਧਿਐਨ, ਬਾਇਓਐਂਥ੍ਰੋਪੋਲੋਜੀਕਲ ਟੈਸਟਿੰਗ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਤਿ-ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਡੀਐਨਏ ਟੈਸਟਿੰਗ ਰਾਹੀਂ, ਹੜੱਪਾ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਲੋਕ ਕੌਣ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਮੂਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਕਿਹੜੇ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਆਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਆਬਾਦੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਵਿਗਿਆਨੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨਗੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਖਾਧੇ ਗਏ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਅਤੇ ਭੋਜਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹੜੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਸਥਿਤੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਹੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਦੰਦਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪੋਸ਼ਣ ਸਥਿਤੀ, ਜੀਵਨ ਸੰਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੁਰਾਗ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਾਲ 2025-26 ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਦੌਰਾਨ, ਰਾਖੀਗੜ੍ਹੀ ਦੇ ਟੀਲਾ ਨੰਬਰ 7 (ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਬਰਸਤਾਨ) ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਕਬਰਾਂ ਲੱਭੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਬਰਾਂ ਤੋਂ ਬਰਾਮਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਤਿੰਨ ਸੰਪੂਰਨ ਮਨੁੱਖੀ ਪਿੰਜਰ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਪਿੰਜਰ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਿੱਚ ਏਐਸਆਈ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਨੁੱਖੀ ਪਿੰਜਰ ਭੰਡਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਿਗਿਆਨਕ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ।

ਇਸ ਬਹੁ-ਸੰਸਥਾਗਤ ਖੋਜ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਵੱਕਾਰੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਸਹਿਯੋਗ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਨਾਰਸ ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਬੀਰਬਲ ਸਾਹਨੀ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਪੈਲੇਓਸਾਇੰਸਜ਼, ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਾਲਜ ਲੰਡਨ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੰਸਥਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਮਾਹਰ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੈਨੇਟਿਕਸ, ਮਾਨਵ ਵਿਗਿਆਨ, ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਗਿਆਨ, ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪੈਲੇਓਵਾਤਾਵਰਣ ਅਧਿਐਨ ਵਰਗੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਕਰਨਗੇ।

ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਡਾ. ਕੁਮਾਰਸਵਾਮੀ ਥੰਗਾਰਾਜ, ਸੀਨੀਅਰ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਅਤੇ ਬੀਐਚਯੂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰ ਚੌਬੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲਗਭਗ 3000 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਨੋਮ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਦੁਰਲੱਭ ਮੌਕਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਖੋਜ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਹੜੱਪਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਮਦਦ ਕਰੇਗੀ, ਸਗੋਂ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵੀ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਖੀਗੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਜੈਵਿਕ ਸਬੂਤ ਹੜੱਪਾ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀ ਉਤਪਤੀ, ਇਸਦੇ ਵਿਸਥਾਰ, ਸਮਾਜਿਕ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਬਾਦੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਬਹਿਸ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਸਮਝ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਧਿਐਨ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰੇਗਾ।

ਰਾਖੀਗੜ੍ਹੀ ਵਿਖੇ ਚੱਲ ਰਹੀ ਖੋਜ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹਨਾਂ ਅਧਿਐਨਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਹੜੱਪਾ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਣਸੁਲਝੇ ਰਹੱਸਾਂ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨਗੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਸਾਡੀ ਸਮਝ ਨੂੰ ਹੋਰ ਅਮੀਰ ਬਣਾਉਣਗੇ।

ਹਿੰਦੂਸਥਾਨ ਸਮਾਚਾਰ / ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ