ਕਾਠਮੰਡੂ, 10 ਅਗਸਤ (ਹਿੰ.ਸ.)। ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਪੱਛਮੀ ਚੰਪਾਰਣ ਦੇ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨਗਰ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਚਿਤਵਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਧਾਰਮਿਕ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਆਸ਼ਰਮ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਅੱਜ ਵੀ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਦਾ ਤਪੱਸਿਆ ਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ ਕਿ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਅਗਨੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਨਵਾਸ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਲਵ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਕਥਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਲਵ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ ਨੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਦੌਰਾਨ ਅਯੁੱਧਿਆ ਤੋਂ ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਦੁਆਰਾ ਛੱਡੇ ਗਏ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਇਸੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

1964 ਵਿੱਚ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਇਲਾਹਾਬਾਦ (ਹੁਣ ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ) ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਧਰਮ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਤਮਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ ਵਾਲਮੀਕਿ ਆਸ਼ਰਮ, ਜਿੱਥੇ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਰਾਮਾਇਣ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਤਿਆਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਵ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਗੰਡਕ ਬੈਰਾਜ ਲਈ ਡੀਪੀਆਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੋਧ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਾਲਮੀਕਿ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਨੇਪਾਲ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਿਖਾਇਆ ਸੀ।

ਹਿੰਦੂ ਵਾਲਮੀਕਿ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ, ਵਾਲਮੀਕਿ, ਲਵ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ ਅਤੇ ਹਰੀਹਰ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਮੰਦਰ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹਰੀਹਰ ਦੀ ਅਸ਼ਟਧਾਤੂ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮੰਦਰ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀ ਰਾਮਸ਼ਰਨ ਗਿਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਾਜਾ ਮਹਿੰਦਰ ਨੇ ਵਿਕਰਮ ਸੰਵਤ 2022 ਵਿੱਚ ਵਾਲਮੀਕਿ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਖੁਦਾਈ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਮੂਰਤੀ ਲੱਭੀ ਸੀ। ਵਿਕਰਮ ਸੰਵਤ 2028 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਹਰੀਹਰ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਵੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਪੁਜਾਰੀ ਗਿਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਾਜਾ ਮਹਿੰਦਰ ਨੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਮੰਦਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾਇਆ, ਮੂਰਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਪੁਜਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵਸਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, ਅੱਜ ਵੀ, ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ 14 ਪਰਿਵਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸਥਾਨ ਹੋਣ ਅਤੇ ਦਰਜਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਆਸ਼ਰਮ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ।

ਭਾਵੇਂ ਵਾਲਮੀਕਿ ਆਸ਼ਰਮ ਚਿਤਵਨ ਦੇ ਮਾਡੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਪੂਰਬੀ ਨਵਲਪਰਾਸੀ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਵੇਣੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ। ਇਸ ਆਸ਼ਰਮ ਤੱਕ ਤ੍ਰਿਵੇਣੀ ਵਿਖੇ ਨਾਰਾਇਣੀ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਲਗਭਗ ਢਾਈ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਹੈ।

ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਹ ਖੇਤਰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਆਸਾਨ ਪਹੁੰਚ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਅਣਗੌਲਿਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ, ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਰਾਇਣੀ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਪੁਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਨਵੇਂ ਸਾਲ, ਮਾਘ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਮਾਘ ਅਮਾਵਸਿਆ, ਮਹਾਂਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਸਮੇਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੌਰਾਨ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸੈਲਾਨੀ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਵਾਲਮੀਕਿ ਆਸ਼ਰਮ ਆਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਹਿੰਦੂਸਥਾਨ ਸਮਾਚਾਰ / ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ