ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 12 ਅਗਸਤ (ਹਿੰ.ਸ.)। ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰਲੀ ਗੰਗਾ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਗਾਇਬ ਰਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿਲਸਾ ਮੱਛੀ ਨੇ ਵਾਪਸੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਚੰਦੌਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਟਾਂਡਾ ਖੁਰਦ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹਿਲਸਾ ਦੀ ਖੋਜ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ, ਜਲ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਨਦੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਮੱਛੀ ਫੜਨ ਵਾਲੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਹਿਲਸਾ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਤੋਂ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਰਾਣਸੀ, ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪ੍ਰਵਾਸ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, 1975 ਵਿੱਚ ਫਰੱਕਾ ਬੈਰਾਜ ਦੇ ਚਾਲੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਰਸਤਾ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਘਨ ਪਿਆ ਅਤੇ ਮੱਧ ਅਤੇ ਉੱਪਰਲੀ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਹਿਲਸਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ। ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ (ਆਈ.ਸੀ.ਏ.ਆਰ.) ਨੇ ਬੁੱਧਵਾਰ ਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਹਿਲਸਾ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਪੁਨਰਵਾਸ ਲਈ ਇੱਕ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ 2019 ਵਿੱਚ ਆਈ.ਸੀ.ਏ.ਆਰ.-ਸੈਂਟਰਲ ਇਨਲੈਂਡ ਫਿਸ਼ਰੀਜ਼ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ, ਬੈਰਕਪੁਰ ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਮਿਸ਼ਨ ਫਾਰ ਕਲੀਨ ਗੰਗਾ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਤਹਿਤ, ਜੂਨ 2026 ਤੱਕ 3.85 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸ਼ੋਰ ਅਤੇ ਬਾਲਗ ਹਿਲਸਾ ਨੂੰ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ 40 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਪਜਾਊ ਅੰਡੇ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਛੱਡੇ ਗਏ ਸਨ।ਕੇਂਦਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਲਗਭਗ 9.4 ਲੱਖ ਹੈਚਰੀ-ਉਤਪਾਦਿਤ ਸਪਾਨ ਛੱਡੇ ਗਏ। ਮੱਛੀਆਂ ਦੀ ਟੈਗਿੰਗ, ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਨਕਲੀ ਪ੍ਰਜਨਨ ਅਤੇ ਸਟਾਕ ਵਧਾਉਣ ਵਰਗੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਖੋਜ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, 2023 ਤੋਂ 2025 ਤੱਕ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੌਰਾਨ ਛੱਡੀ ਗਈ ਹਿਲਸਾ ਨੂੰ ਮਿਰਜ਼ਾਪੁਰ ਤੱਕ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹੋਏ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ, ਚੰਦੌਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਹਿਲਸਾ ਦੀ ਖੋਜ ਇਸਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਵਾਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਦੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦੋਵਾਂ ਮੱਛੀਆਂ ਦਾ ਭਾਰ ਕੁੱਲ 740 ਗ੍ਰਾਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਹਿਲਸਾ ਇੱਕ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਉੱਪਰੀ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਬਿਹਤਰ ਪਾਣੀ ਸੰਪਰਕ, ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜੈਵਿਕ ਸੂਚਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਆਈਸੀਏਆਰ-ਸੀਆਈਐਫਆਰਆਈ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਡਾ. ਪ੍ਰਦੀਪ ਡੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੱਛੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਬਹਾਲੀ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੱਛੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਸ, ਨਦੀ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ, ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਤੇ ਮੱਛੀ ਫੜਨ ਵਾਲੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ 'ਤੇ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਹਿਲਸਾ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਨਾਲ ਨਦੀ-ਨਿਰਭਰ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਲਈ ਮੱਛੀ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੇ ਮੌਕੇ ਵਧਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਮੂਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਜਲ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਲਈ ਇੱਕ ਮਾਡਲ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਹਿੰਦੂਸਥਾਨ ਸਮਾਚਾਰ / ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ