ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 15 ਮਈ (ਹਿੰ.ਸ.)। ਜੰਗ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਲਈ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਲੜੀਆਂ ਜਾਣਗੀਆਂ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਸਿੰਦੂਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿ ਟਕਰਾਅ ਦੌਰਾਨ ਡਰੋਨ ਪਸੰਦੀਦਾ ਹਥਿਆਰ ਬਣ ਗਏ। ਡਰੋਨ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਰੋਬੋਟਿਕ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕਦਮ ਹਨ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ, ਤਿੰਨੋਂ ਫੌਜਾਂ ਇੱਕੋ ਹਵਾਈ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਗੀਆਂ। ਇਸ ਲਈ ਪੁਲਾੜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤਾਲਮੇਲ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਲੜਨ ਨਾਲ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਮਨੁੱਖੀ ਜਾਨਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੰਗਾਂ ਘੱਟ ਕੀਮਤ 'ਤੇ ਲੜੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਉੱਚ ਫੌਜੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਏਅਰ ਫੋਰਸ ਆਡੀਟੋਰੀਅਮ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਏਰੋਸਪੇਸ ਪਾਵਰ ਸੈਮੀਨਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ। ਇਹ ਸੈਮੀਨਾਰ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਰੱਖਿਆ ਥਿੰਕ ਟੈਂਕ, ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਏਅਰਪਾਵਰ ਐਂਡ ਸਟ੍ਰੈਟੇਜਿਕ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸੈਮੀਨਾਰ ਨੇ ਸੀਨੀਅਰ ਫੌਜੀ ਹਸਤੀਆਂ, ਖੇਤਰੀ ਮਾਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਏਰੋਸਪੇਸ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਰੱਖ-ਰਖਾਅ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰਤਾ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ। ਪੈਨਲ ਚਰਚਾਵਾਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਨੀਤੀਗਤ ਢਾਂਚੇ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸਨ। ਮਾਹਿਰਾਂ ਨੇ ਰੱਖਿਆ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰਤਾ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਆਪੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖ-ਰਖਾਅ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਅਪਣਾਉਣ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕੀਤੇ।

ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਦੇ ਮੁਖੀ ਏਅਰ ਚੀਫ ਮਾਰਸ਼ਲ ਏਪੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਡਰੋਨ ਅਤੇ ਅਨਮੈਨਡ ਏਰੀਅਲ (ਯੂਏ) ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਹੁਤ ਢੁਕਵਾਂ ਹੈ; ਇਹ ਇੱਕ ਤੱਥ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਜੰਗ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਕੇਂਦਰੀਕ੍ਰਿਤ ਹਵਾਈ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਵਿਕੇਂਦਰੀਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਕਾਰਜਾਂ ਵੱਲ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯੂਏ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਹਵਾਈ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਕਾਰਜਾਂ ਦੌਰਾਨ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਲਈ ਜੋਖਮ ਵੀ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿਹਾ, ਇਹ ਹਵਾਈ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਯੂਏ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਹਵਾਈ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਨਿਯਮ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਵਿਰੋਧੀ-ਯੂਏ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਬਿੱਲੀ ਅਤੇ ਚੂਹੇ ਦੀ ਖੇਡ ਵਾਂਗ ਹੈ।

ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਮੁਖੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿਕਸਤ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਕਾਊਂਟਰ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਵਿਕਸਤ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਖੇਡ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੇਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਸਿੰਦੂਰ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇਹ ਇਸ ਲਈ ਸੰਭਵ ਹੋਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਫੌਜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਤਾਲਮੇਲ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਕੇਂਦਰੀ ਏਜੰਸੀ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਇਹ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਹਰ ਵਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਢਾਂਚਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, ਇਸ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਜੰਗ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਡਰੋਨ, ਕਾਊਂਟਰ ਯੂਏ ਸਿਸਟਮ ਅਤੇ ਮਾਨਵ ਰਹਿਤ ਹਵਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਹਵਾਈ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਉਹ ਸਫਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਵਾਈ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗੁਣ ਹਨ।

ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਏਵੀਏਸ਼ਨ ਕੋਰ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਅਤੇ ਕਰਨਲ ਕਮਾਂਡੈਂਟ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਵਿਨੋਦ ਨੰਬਿਆਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਸਮਾਗਮ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸੈਮੀਨਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਪੱਸ਼ਟ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ; ਇਹ ਉਦਯੋਗ ਅਤੇ ਫੌਜ ਵਿਚਕਾਰ ਆਪਸੀ ਤਾਲਮੇਲ ਲਈ ਇੱਕ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੇਗਾ, ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਤੋਂ ਅਤਿ-ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰੇਗਾ, ਅਤੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀਕਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਸਹਿਯੋਗ ਕਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰੇਗਾ। ਕੱਲ੍ਹ ਦਾ ਯੁੱਧ ਖੇਤਰ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਮਨੁੱਖ ਰਹਿਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਿੰਨੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਬਚਾਅ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਮਨੁੱਖ ਰਹਿਤ ਹਵਾਈ ਵਾਹਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਫੌਜੀ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਯੂਏਵੀ ਹੁਣ ਬਹੁ-ਆਯਾਮੀ ਹਨ, ਜੋ ਲੌਜਿਸਟਿਕਸ, ਸੰਚਾਰ, ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਯੁੱਧ, ਖੋਜ ਅਤੇ ਬਚਾਅ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਗਸ਼ਤ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਏਅਰ ਮਾਰਸ਼ਲ ਆਸ਼ੂਤੋਸ਼ ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਯੂਏਐਸ, ਯੂਏ, ਅਤੇ ਕਾਊਂਟਰ-ਯੂਏਐਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨਾਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਏਕੀਕਰਨ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਬਲਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸਾਡੀਆਂ ਤਿੰਨਾਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਸੰਚਾਲਨ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਇੱਕ ਰਣਨੀਤਕ ਜ਼ਰੂਰਤ ਵੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਇੱਕ ਸੇਵਾ ਅਗਲੀ ਜੰਗ ਇਕੱਲੇ ਨਹੀਂ ਲੜ ਸਕਦੀ। ਸਿਰਫ਼ ਸਮੂਹਿਕ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ, ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਂਝੀ ਸਥਿਤੀ ਸੰਬੰਧੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੀ ਅੱਗੇ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਫੈਸਲਾਕੁੰਨ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਸਿੰਦੂਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਮਨਾਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਤੀ, ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨੇ ਇੱਕ ਫੈਸਲਾਕੁੰਨ ਨਤੀਜਾ ਦਿੱਤਾ।

ਹਿੰਦੂਸਥਾਨ ਸਮਾਚਾਰ / ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ