ਇਸਤਾਂਬੁਲ, 05 ਜੁਲਾਈ (ਹਿੰ.ਸ.)। ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਅਟਲਾਂਟਿਕ ਸੰਧੀ ਸੰਗਠਨ (ਨਾਟੋ) ਸੰਮੇਲਨ ਲਈ ਸੰਭਾਵਿਤ ਦੌਰੇ ਦੌਰਾਨ ਤੁਰਕੀ ਅਮਰੀਕੀ ਐਫ110 ਲੜਾਕੂ ਜੈੱਟ ਇੰਜਣਾਂ ਦੀ ਸਪਲਾਈ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸੌਦਾ ਤੁਰਕੀ ਦੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਕੌਨ ਸਟੀਲਥ ਲੜਾਕੂ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੇ ਐਫ-35 ਵਿਵਾਦ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਘੱਟ ਹੈ।ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਿਊਜ਼ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਨੈੱਟਵਰਕ, ਫਰਾਂਸ 24 ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਤੁਰਕੀ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰੇਸੇਪ ਤੈਯਪ ਏਰਦੋਗਨ 7-8 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਨਾਟੋ ਸੰਮੇਲਨ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰਨਗੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਠਜੋੜ ਦੇ 32 ਮੈਂਬਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਗੇ। ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਐਫ110 ਇੰਜਣਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਵੀ ਸਪਲਾਈ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤੁਰਕੀ ਦੇ ਕਾਨ ਟਵਿਨ-ਇੰਜਣ ਸਟੀਲਥ ਲੜਾਕੂ ਜਹਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਰੱਖਿਆ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇੰਜਣਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਕਾਨ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੀ ਪ੍ਰਗਤੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਇਸਤਾਂਬੁਲ-ਅਧਾਰਤ ਥਿੰਕ ਟੈਂਕ ਐਡਮ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਸਿਨਾਨ ਉਲਗੇਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੁਝ ਪ੍ਰੋਟੋਟਾਈਪ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਐਫ110 ਇੰਜਣਾਂ ਨਾਲ ਉੱਡ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਵਾਧੂ ਇੰਜਣਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਤੁਰਕੀ ਇਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੇ ਤਹਿਤ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਇੰਜਣ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।ਤੁਰਕੀ ਨੂੰ 2017 ਵਿੱਚ ਰੂਸ ਤੋਂ ਐਸ-400 ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਸਿਸਟਮ ਖਰੀਦਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਐਫ-35 ਲੜਾਕੂ ਜੈੱਟ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਸਨੂੰ 2019 ਵਿੱਚ ਕਾਟਸਾ (ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਐਕਟ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨਾ) ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖਿਆ ਸਬੰਧ ਹੋਰ ਤਣਾਅਪੂਰਨ ਹੋ ਗਏ।

ਤੁਰਕੀ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਹਾਕਾਨ ਫਿਦਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਗਤੀਰੋਧ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਐਫ-35 ਅਤੇ ਕਾਨ ਇੰਜਣ ਦੋਵਾਂ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਵਿਵਾਦ ਅਮਰੀਕੀ ਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਤੱਕ ਲੰਬਿਤ ਹੈ। ਤੁਰਕੀ ਦਾ ਕਾਨ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਇਸਦੇ ਐਫ-16 ਬੇੜੇ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਲਈ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪੰਜਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਲੜਾਕੂ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੱਕ, ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਨੇ 48 ਜੈੱਟ ਖਰੀਦਣ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਿਖਾਈ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਜਾਰੀ ਹੈ।

ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਰਕੀ ਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸਫਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਈ ਤਕਨੀਕੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਐਫ-35 ਵਿਵਾਦ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨਾ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਲਈ ਕਾਟਸਾ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਐਸ-400 ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਸਹਿਮਤੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੁਝ ਸਾਬਕਾ ਅਮਰੀਕੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਇੱਛਾ ਸ਼ਕਤੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਗਤੀਰੋਧ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿੱਚ ਚੁਣੌਤੀਪੂਰਨ ਸਾਬਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਹਿੰਦੂਸਥਾਨ ਸਮਾਚਾਰ / ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ