- ਪਟਨਾ ਵਿੱਚ ਬਿਹਾਰ ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ 'ਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਬੋਲੇ ਬੁਲਾਰੇ-ਜੇਪੀ ਦੇ ਸੱਦੇ 'ਤੇ ਉੱਠੀ ਯੁਵਾ ਸ਼ਕਤੀ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ : ਅਸ਼ਵਨੀ ਚੌਬੇ

- ਬਿਹਾਰ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ 'ਤੇ ਮਾਣ; ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਬਚਿਆ ਲੋਕਤੰਤਰ : ਡਾ. ਹਰਿੰਦਰ- ਬਿਹਾਰ ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਸੰਤੋਸ਼ ਨੂੰ ਜਨ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ, ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅੱਜ ਵੀ ਚੌਕਸੀ ਜ਼ਰੂਰੀ : ਅਸ਼ਵਨੀ ਚੌਬੇ, ਡਾ. ਹਰਿੰਦਰ ਪ੍ਰਤਾਪ

ਪਟਨਾ, 24 ਜੂਨ (ਹਿੰ.ਸ.)। ਬਿਹਾਰ ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਫ਼ ਅਤੀਤ ਦੀ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ, ਜਨਤਕ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਅਤੇ ਸੱਤਾ 'ਤੇ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਸੰਦੇਸ਼ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਬਕਾ ਕੇਂਦਰੀ ਮੰਤਰੀ ਅਸ਼ਵਨੀ ਕੁਮਾਰ ਚੌਬੇ ਅਤੇ ਸੀਨੀਅਰ ਕਾਲਮਨਵੀਸ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ ਵਿਧਾਨ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਮੈਂਬਰ ਡਾ. ਹਰਿੰਦਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਨੇ ਹਿੰਦੂਸਥਾਨ ਸਮਾਚਾਰ ਸਮੂਹ ਵੱਲੋਂ ਆਯੋਜਿਤ 'ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੇ 50 ਸਾਲ: ਬਿਹਾਰ ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ' ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਕਹੀ।

ਪਟਨਾ ਦੇ ਮਿੱਠਾਪੁਰ ਸੰਸਥਾਗਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧਵਾਰ ਨੂੰ ਆਯੋਜਿਤ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ, ਦੋਵਾਂ ਬੁਲਾਰਿਆਂ ਨੇ ਬਿਹਾਰ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ, ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਵਿਰੋਧੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਦਰਪੇਸ਼ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਰੱਖੇ।

ਸਾਬਕਾ ਕੇਂਦਰੀ ਮੰਤਰੀ ਅਸ਼ਵਨੀ ਕੁਮਾਰ ਚੌਬੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬਿਹਾਰ ਅੰਦੋਲਨ ਅਚਾਨਕ ਨਹੀਂ ਉੱਭਰਿਆ, ਸਗੋਂ ਇਸਦੀ ਨੀਂਹ 1973 ਦੀਆਂ ਪਟਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਯੂਨੀਅਨ ਚੋਣਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਈਆਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ 1965-66 ਤੋਂ ਕਾਂਗਰਸ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਵਧ ਰਹੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਮੁਜ਼ੱਫਰਪੁਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਲਹਿਰ ਵਰਗੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੇ ਜਨਤਕ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਗੂਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸੀ। ਰਾਮ ਬਹਾਦਰ ਰਾਏ, ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੁਮਾਰ ਮੋਦੀ, ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ, ਕੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਆਪਕ ਅੰਦੋਲਨ ਲਈ ਰਣਨੀਤੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। ਅੰਦੋਲਨ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਸੰਤੋਸ਼ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤਬਦੀਲੀ ਲਈ ਇੱਕ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ।

ਚੌਬੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਲੋਕਨਾਇਕ ਜੈਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਰਾਇਣ ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬੇਨਤੀਆਂ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਪਟਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਕੱਠ ਵਿੱਚ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਲੜਨ, ਜੇਲ੍ਹ ਜਾਣ ਅਤੇ ਲੋੜ ਪੈਣ 'ਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੇਣ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ 18 ਮਾਰਚ, 1974 ਨੂੰ ਬਿਹਾਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਮੋੜ ਸਾਬਤ ਹੋਈ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅੰਦੋਲਨ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਜਨ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ, ਜਿਸਨੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਊਰਜਾ ਦਿੱਤੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬਿਹਾਰ ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਲਾਮਬੰਦ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇਹ ਅੰਦੋਲਨ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਵਿਰੋਧੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨੀਂਹ ਬਣ ਗਿਆ।

ਸੀਨੀਅਰ ਕਾਲਮਨਵੀਸ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਐਮਐਲਸੀ ਡਾ. ਹਰਿੰਦਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਨੇ ਇਸ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬਿਹਾਰ ਅੰਦੋਲਨ ਲੋਕਤੰਤਰ, ਸੰਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਜਨ ਸੰਘਰਸ਼ ਸੀ। ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸੱਤਾ 'ਤੇ ਜਨਤਕ ਕੰਟਰੋਲ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹੀ ਵੱਡੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਅੰਦੋਲਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਭੂਮੀਗਤ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਨੇ ਸੰਚਾਰ ਨੈੱਟਵਰਕ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ। ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਵਿਰੁੱਧ ਮੁਹਿੰਮ ਪੈਂਫਲੇਟਾਂ ਦੀ ਵੰਡ, ਗੁਪਤ ਮੀਟਿੰਗਾਂ, ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸੰਵਾਦਾਂ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਾਰੀ ਰਹੀ।

ਡਾ. ਹਰਿੰਦਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਜੇਲ੍ਹ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਭੂਮੀਗਤ ਹੋ ਕੇ ਲੜਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦਰਪੇਸ਼ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ, ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅੱਜ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬਿਹਾਰ ਅੰਦੋਲਨ ਜਿਸ ਆਦਰਸ਼ਾਂ, ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੀ ਕੁ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਚੋਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜਨਤਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਡਾ. ਹਰਿੰਦਰ ਨੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਵਧਦੀ ਆਰਥਿਕ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ, ਸੱਤਾ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਘਟਦੇ ਜਨਤਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦੱਸਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਦੋਵਾਂ ਬੁਲਾਰਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬਿਹਾਰ ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਵਿਰੋਧੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਲੋਕਤੰਤਰ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਜਾਗਰੂਕ ਨਾਗਰਿਕਾਂ, ਇੱਕ ਸਰਗਰਮ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਸਾਨੂੰ ਲੋਕਤੰਤਰ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹਿਣਗੀਆਂ।

ਹਿੰਦੂਸਥਾਨ ਸਮਾਚਾਰ / ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ